Haber Tarihi
Nov 16,2026 17:02
GIDA VE BESLENMEDE SOSYAL MEDYA TUZAĞI: “HER BİLİMSEL İDDİA GERÇEĞİ YANSITMAZ”
“İKON26'da uzmanlar, sosyal medyada yayılan sansasyonel gıda ve beslenme iddialarına karşı uyardı. Bilimsel araştırmalardan seçilen sonuçların bağlamından koparılarak paylaşılmasının yanlış algılara yol açabileceğini vurgulayan uzmanlar, “doğal olan her zaman güvenlidir” ve “E kodlu katkı maddeleri zararlıdır” gibi genellemelerin bilimsel açıdan doğru olmadığını belirtti. Uzmanlara göre bilgi kirliliğini önlemenin yolu, bilimsel kanıtları doğru değerlendirmek ve gerçek riskleri topluma anlaşılır biçimde aktarmaktan geçiyor.”
Sosyal medyada aynı gıda, farklı araştırmalara dayanılarak bazen yararlı
bazen zararlı ilan ediliyor. Verilerin seçilerek kullanılması, araştırmaların
yanlış yorumlanması ve sansasyonel açıklamalar doğru bilgiye ulaşmayı
zorlaştırıyor.
İstanbul Aile Hekimliği Derneği (İSTAHED) tarafından düzenlenen 13. Ulusal
İSTAHED Aile Hekimliği Kongresi (İKON26) kapsamında gerçekleştirilen “Gıda
Güvenliğinde Bilim Temelli Risk Değerlendirmesi” başlıklı
oturumda, gıda güvenliği ve beslenme alanındaki bilgi kirliliği bilimsel açıdan
ele alındı.
İKON26 Kongre Başkanı Uzm. Dr. Çınla Nişli Kaya'nın başkanlığını üstlendiği
oturumda, Gazi Üniversitesi Eczacılık Fakültesi Toksikoloji Anabilim Dalı
Başkanı ve FAO/WHO Gıda Katkı Maddeleri Ortak Uzman Komitesi (JECFA) Üyesi
Prof. Dr. Bensu Karahalil ile Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi
Beslenme ve Diyetetik Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Zehra Büyüktuncer Demirel,
bilimsel kanıtların değerlendirilmesinden gıda katkı maddelerinin güvenliğine,
beslenme önerilerinden risk iletişimine kadar önemli mesajlar verdi.
“Bir araştırmanın varlığı, o iddianın doğru olduğunu kanıtlamaya yetmez”
Prof. Dr. Zehra Büyüktuncer Demirel, hızla artan bilimsel yayınların doğru
yorumlanması gerektiğini, özellikle sosyal medyada araştırma sonuçlarının
seçilerek ve bağlamından koparılarak kullanıldığını belirtti.
Bilimsel literatürde cherry picking (cımbızlama) olarak bilinen bu yaklaşım,
bir görüşü destekleyen çalışmaları öne çıkarıp diğer sonuçları ve
belirsizlikleri göz ardı ediyor. Büyüktuncer Demirel, bilimsel bir dergide
yayımlanan bir araştırmanın sonuçlarının toplumun her kesimi için
genellenmesinin uygun olmayabileceğini vurguladı.
“Kanıtın var olması kanıtın güvenilir olduğu anlamına da gelmiyor.”
Büyüktuncer Demirel’e göre kanıt değerlendirilirken araştırmanın kimlerle,
hangi yöntemle ve koşullarda yapıldığı; çalışmaların kalitesi, tutarlılığı ve
sonuçların genellenebilirliği sorgulanmalı.
Büyüktuncer Demirel, bilimsel iddialar karşısında dört sorunun önemini
vurguladı: Kanıt var mı? Hangi düzeyde? Ne kadar güvenilir? Neyi gösteriyor,
neyi göstermiyor?
“Bir hasta grubundaki araştırma sonucu bütün topluma genellenemez”
Büyüktuncer Demirel, araştırmaların yanlış yorumlanmasına glutensiz
beslenmeyle ilgili iddiaları örnek gösterdi.
Örneğin gastroenteroloji polikliniğine başvuran belirli bir hasta grubunda
yapılan bir araştırmanın sonuçlarının tüm toplumda glutenin sınırlandırılması
gerektiği şeklinde bir sonuçla paylaşılmaması gerektiğini; çalışmanın
örnekleminin özelliklerini dikkate almadan, sonuçların herkes için uygunmuş
gibi yansıtılmasının, yanlış beslenme önerilerine yol açabileceğini söyledi.
Kanıta dayalı beslenmenin yalnızca makale kaynak göstermek olmadığını;
verilerin sistematik değerlendirilerek kişinin sağlık durumu ve
gereksinimleriyle birlikte ele alınması gerektiğini belirtti.
“E kodu, bir katkı maddesinin zararlı olduğunu göstermez”
Prof. Dr. Bensu Karahalil, sosyal medyadaki “E kodlu katkı maddeleri
zararlıdır” genellemesinin bilimsel risk değerlendirmesiyle bağdaşmadığını
belirtti.
E kodlarının katkı maddelerini tanımlayan bir numaralandırma sistemi
olduğunu, güvenliğin ise bilimsel veriler ve kullanım koşullarına göre
değerlendirildiğini anlattı: “Gıda katkı maddelerini değerlendirirken de
genellemelerden ve bilimsel temeli olmayan iddialardan uzak durmak gerekiyor.
Bu maddelerin güvenliği; toksikolojik çalışmalar, bilimsel literatür ve
uluslararası bilimsel değerlendirme mekanizmaları çerçevesinde, kullanım
koşulları ve maruziyet düzeyleri dikkate alınarak değerlendirilmelidir. Özellikle
sosyal medyada hızla yayılan sansasyonel açıklamalar, tüketicilerde gereksiz
endişe ve bilgi kirliliğine neden olabiliyor.”
“Tehlike ile risk aynı şey değildir”
Karahalil, bir maddenin zarar verme potansiyelinin, ona maruz kalan herkesin
zarar göreceği anlamına gelmediğini belirtti: “Tehlike, bir maddenin veya
etkenin zarar verme potansiyelini; risk ise belirli maruziyet koşullarında bu
zararın ortaya çıkma olasılığını ve sonuçlarını ifade eder. Dolayısıyla bir
maddenin tehlikeli özellik taşıması, gerçek yaşam koşullarında mutlaka risk
oluşturacağı anlamına gelmez. Değerlendirmelerde tüketim miktarı, maruziyet
süresi, sıklığı ve etkilenen grupların dikkate alınması gerekir.”
Karahalil ayrıca, tehlike ve risk arasındaki ayrımı köpek balığı örneğiyle
açıkladı: Denizde köpek balığı bulunması tehlikedir; risk, onunla hangi
koşullarda karşılaşıldığına bağlıdır. Benzer şekilde yalnızca bir maddenin
olası zararlı etkisine değil, gerçek tüketim koşullarında hangi miktarda ve ne
düzeyde risk oluşturabileceğine bakılması gerektiğinin altını
çizdi.
“Doğal olan her zaman güvenli, sentetik olan her zaman zararlı değildir”
Oturumun soru-cevap bölümünde de gıda güvenliğine ilişkin yaygın yanlış
inanışlar gündeme geldi.
Karahalil, gıdaların yalnızca doğal veya sentetik olarak
sınıflandırılmasının güvenlilik değerlendirmesi açısından yeterli olmadığını
belirterek şu ifadeyi kullandı: “Bir maddenin doğal veya sentetik kaynaklı
olması, tek başına güvenli ya da zararlı olduğunu göstermez. Güvenlilik
değerlendirmesinde maddenin özellikleri, maruziyet düzeyi ve kullanım koşulları
dikkate alınmalıdır.”
Sağlıklı beslenmede tek bir gıdaya veya besin bileşenine odaklanmanın
yanıltıcı olabileceğini belirten Büyüktuncer Demirel ise, besinlerin, besin
ögelerinin, tüketim sıklığının ve uzun dönem sağlık sonuçlarının bir bütün
olarak değerlendirilmesi gerektiğini vurguladı. Büyüktuncer Demirel'e göre
sağlıklı beslenme önerilerinde temel yaklaşım, tek bir besini “mucize” ya da
“zehir” olarak nitelendirmek değil, tabağın ve beslenme düzeninin tamamını
değerlendirmek olmalı.
“Bilimsel bilgi doğru, anlaşılır ve zamanında paylaşılmalı”
Prof. Dr. Bensu Karahalil, doğru risk iletişiminin bilimsel değerlendirme
kadar önemli olduğunu, eksik bilginin gereksiz korku yaratabildiğini belirtti.
Bilinenlerin yanı sıra belirsizliklerin de açıkça paylaşılması gerektiğini
vurgulayan Karahalil şöyle konuştu: “Burada bilim insanlarına, uzmanlara ve
ilgili kurumlara önemli sorumluluk düşüyor. Bilimsel verileri herkesin
anlayabileceği bir dille, şeffaf, tutarlı ve zamanında paylaşmalıyız. Çünkü
güvenilir risk iletişimi yalnızca toplumu bilgilendirmekle kalmaz;
tüketicilerin bilinçli kararlar almasına ve gıda güvenliğine duyulan toplumsal
güvenin güçlenmesine de katkı sağlar.”
Uzmanlar, yanlış bilgileri önlemek için kaynakların doğrulanmasını,
araştırmaların bağlamında yorumlanmasını, açıklama yapanların uzmanlığının
sorgulanmasını ve iddiaların bilimsel kanıtlarla değerlendirilmesini önerdi.
Çınla Nişli Kaya: “Aile hekimleri toplumun doğru bilgiye ulaşmasında
önemli sorumluluk taşıyor”
İKON26 Kongre Başkanı ve oturum başkanı Uzm. Dr. Çınla Nişli Kaya, gıda
güvenliğinin yalnızca beslenmeyle ilgili bir konu olmadığını, doğrudan toplum
sağlığını ilgilendirdiğini belirtti.
“Gıda güvenliği, yalnızca beslenmeyle ilgili değil, toplum sağlığını
doğrudan etkileyen önemli bir halk sağlığı konusudur. Günümüzde gıdalara
ilişkin risklerin bilimsel veriler ışığında değerlendirilmesi, doğru bilginin
toplumla buluşturulması ve koruyucu sağlık yaklaşımlarının güçlendirilmesi her
zamankinden daha fazla önem taşımaktadır.”
Kaya, kongre kapsamında gerçekleştirilen oturumun önemini şu sözlerle
anlattı: “İKON26 kapsamında düzenlediğimiz ‘Gıda Güvenliğinde Bilim Temelli
Risk Değerlendirmesi’ başlıklı Artı Değer Uydu Oturumumuzda, değerli
hocalarımız Prof. Dr. Bensu Karahalil ve Prof. Dr. Zehra Büyüktuncer Demirel’in
katkılarıyla bu önemli konuyu bilimsel bir bakış açısıyla ele aldık. Birinci
basamak sağlık hizmetlerinin temelini oluşturan koruyucu hekimlik anlayışıyla,
toplumun doğru ve güvenilir bilgiye ulaşmasında aile hekimlerinin önemli bir
sorumluluk taşıdığına inanıyoruz.”
Kaya, İKON26'nın hedefini de şu sözlerle özetledi: “İKON26 olarak
hedefimiz, yalnızca güncel bilimsel gelişmeleri paylaşmak değil, toplum
sağlığını ilgilendiren konularda bilimsel farkındalığın artırılmasına da katkı
sunmaktır.”
Bilgi kirliliğiyle mücadelede bilimsel iş birliği çağrısı
Oturumda, gıda ve beslenme alanındaki bilgi kirliliğiyle mücadelenin
yalnızca bireylerin doğru kaynaklara ulaşmasıyla sınırlı olmadığı, sağlık
profesyonelleri, akademisyenler, kamu kurumları, meslek örgütleri ve gıda
sektörünün ortak sorumluluk taşıdığı vurgulandı.
Uzmanlar; sağlık profesyonellerinin bilimsel verileri eleştirel
değerlendirme becerilerinin geliştirilmesi, toplumda gıda okuryazarlığının
artırılması, bilimsel kaynakların erişilebilir hale getirilmesi ve yanıltıcı
sağlık beyanlarından kaçınılması gerektiğini belirtti.
Oturumun ortak mesajı ise bilimsel bilginin yalnızca üretilmesinin değil, doğru değerlendirilmesinin, sınırlarının anlaşılmasının ve topluma eksiksiz, anlaşılır ve sorumlu biçimde aktarılmasının toplum sağlığını korumada temel önem taşıdığı oldu.